Een onverwacht moment

Ineens zet de chauffeur de auto aan de kant. Hij zegt iets, wijst naar een tempel aan de overkant van de straat en stapt uit. Ik denk eerst dat hij iets moet ophalen. Maar nee, hij loopt recht op de tempel af.

“Even gebeden voor een veilige rit”

Na een paar minuten komt hij terug, gaat zitten, draait de sleutel om en zegt: “Even gebeden voor een veilige rit.” Ik kijk naar het verkeer voor ons en denk: dat lijkt me geen overbodige luxe.

Een tempel is geen bestemming

Op reis in India zie ik dat het steeds een drukte van belang is in de tempels. Geen vaste tijden zoals de kerkdiensten bij ons maar een plek die je opzoekt, waar je even binnen loopt. Om een zegen te halen voor je werk, voor een reis, om te bidden voor een zieke vader of gewoon omdat je er langs komt. De tempels zijn meestal gewijd aan een hindoeïstische god, die vaak afgebeeld staat in de tempel. Maar er kunnen ook meerdere goden zijn. Eerlijk gezegd is het voor mij nog niet zo makkelijk te snappen allemaal. Na een paar weken in India begin ik er (heel) voorzichtig iets van te begrijpen.

Het hindoeïsme: geen vast systeem

Het hindoeïsme is geen geloof dat je eenvoudig kunt uitleggen. Er is geen centrale god en ook geen enkel geschrift dat als leidraad voor iedereen geldt. Het is eerder een manier van leven. Je ziet het overal terug: op straat, in huizen, in kleine altaartjes langs de weg, in tempels en in dagelijkse rituelen. Wat me vooral opvalt in de tempels in India is de saamhorigheid. Ik zie groepen mensen, families, vrienden, schoolkinderen, allemaal verbonden door hun geloof, onderdeel van hetzelfde geheel. Dat gevoel, die vanzelfsprekende verbondenheid, dat mis ik vaak bij ons.

In de kern draait het ook om één idee: dat alles met elkaar verbonden is. Het goddelijke is geen persoon ergens ver weg, maar een kracht die zich steeds opnieuw laat zien in verschillende vormen, afhankelijk van wat mensen nodig hebben. Een prachtige gedachte, juist omdat het zo dichtbij voelt.

In die tempels zie je dat het geen stille musea zijn, maar plekken die leven. Je hoort bellen, gezang en muziek, en je ruikt bloemen en wierook nog voordat je binnen bent. Mensen lopen in en uit, raken beelden even aan, fluisteren iets, laten een bloem achter en gaan daarna weer verder met hun dag. Dat “even langsgaan”, zoals mijn chauffeur het noemde, is hier geen uitzondering, maar de gewoonste zaak van de wereld. Misschien is dat wel wat me het meest raakt: het heilige staat niet los van het dagelijks leven, maar maakt er deel van uit.

De cyclus van het leven: Brahma, Vishnu en Shiva

Wat mij ook fascineert aan het hindoeïsme, is hoe het leven wordt gezien als een voortdurende cyclus. Niet als iets met een duidelijk begin en einde, maar als een beweging die steeds doorgaat. Dat idee wordt vaak uitgelegd aan de hand van drie rollen: Brahma, Vishnu en Shiva. Niet als losse goden, maar als verschillende krachten binnen dat ene geheel. Brahma is de schepper. Hij zet alles in beweging, brengt het leven op gang. Opvallend genoeg kom je hem in de tempels nauwelijks tegen. Alsof zijn werk vooral aan het begin zit, en daarna de wereld zijn eigen weg gaat. Daarna is er Vishnu, degene die de balans bewaart. Wanneer die balans verstoord raakt, komt hij naar de aarde, in menselijke gedaanten. Dat idee – dat het goddelijke dichtbij komt op momenten dat het nodig is – vind ik ergens heel troostrijk. En dan is er Shiva. De vernietiger, maar eigenlijk misschien wel de meest misbegrepen van de drie. Want vernietiging klinkt hard, terwijl het hier juist gaat om loslaten. Om het afbreken van wat niet meer werkt, zodat er ruimte ontstaat voor iets nieuws. Zonder Shiva zou alles vastlopen. Geen verandering, geen beweging. Samen vormen ze geen tegenstelling, maar een ritme. Scheppen, bewaren, loslaten. Ook weer zo'n mooie wijsheid.

Shiva en Parvati: samen in balans

Maar Shiva is nooit alleen. Zijn kracht komt pas echt tot leven door Parvati, zijn vrouwelijke tegenhanger. Zij staat voor energie, beweging en leven. Zonder haar zou Shiva stil en passief blijven. Samen vertegenwoordigen ze balans. Niet als tegenstelling, maar als samenwerking.

En dan is er nog de Ganesha – de god die je in India werkelijk overal tegenkomt.

Ganesha is populair

Ganesha is zo populair omdat hij een van de meest toegankelijke en geliefde godheden binnen het hindoeïsme is. Hij vertegenwoordigt thema’s waar vrijwel iedereen zich in kan herkennen: het overwinnen van obstakels, het zoeken naar balans en het nastreven van succes en geluk. Daarnaast wordt Ganesha traditioneel als eerste aangeroepen bij nieuwe beginnen - zoals een nieuwe baan, reis of onderneming -waardoor hij een vaste plek heeft gekregen in het dagelijks leven van veel mensen. Zijn herkenbare en vriendelijke uiterlijk, met het olifantenhoofd en zijn speelse uitstraling, maakt hem bovendien bijzonder geliefd. Daardoor zie je hem niet alleen in tempels, maar ook in huizen, yogastudio’s en zelfs als decoratief symbool wereldwijd.

Het verhaal van Ganesha

Het verhaal van Ganesha lijkt uit een sprookje te komen. Parvati schept een kind en zet hem op wacht. Wanneer Shiva thuiskomt en hem niet herkent, gaat het mis. In een opwelling van woede hakt hij zijn hoofd af. Als Parvati haar zoon zo aantreft, is ze ontroostbaar. Shiva schrikt van wat hij heeft gedaan en wil het herstellen. Het eerste levende wezen dat ze tegenkomen is een olifant – en zo krijgt Ganesha zijn bijzondere, herkenbare hoofd.

Wat ik meeneem uit al die tempelbezoeken

Na het bezoeken van zoveel tempels zou je misschien denken dat het op een gegeven moment wel genoeg is, maar eerlijk? Ik ben er nog lang niet klaar mee. Elke tempel voelt toch weer anders. En wat het voor mij echt bijzonder maakt, zijn de mensen. Zoveel kleur, zoveel aandacht in hoe ze zich kleden, en altijd die vriendelijke blik of glimlach. Je voelt je eigenlijk meteen welkom, ook als buitenstaander.

De momenten waarop ik zelf een zegen ontving van een priester, ja tegen betaling, dat hoort er ook bij , voelden toch oprecht als een kleine steun in de rug. Alsof je even wordt stilgezet en meegenomen in iets groters, iets dat de dag net een andere lading geeft. 

Wat me misschien nog wel het meest bijblijft, is de sfeer. De geuren van wierook, het geluid van bellen en gezang, en overal mensen die samenkomen. Het heeft iets warms en verbindends. Het zijn niet alleen de tempels zelf die indruk maken, maar alles eromheen. Zoveel schoonheid en zoveel verbondenheid.

Samenwerken

Onze gids Beka heeft dit bijzondere bezoek geregeld. Een project dat nog nauwelijks bekend is bij toeristen, en juist daarom zo speciaal. Geen opdringerige Maasai – wat helaas vaak voorkomt – maar vrouwen die hier samen werken en pure producten maken. Het gaat niet alleen om het eindresultaat, maar om het samen zijn: samen werken, samen praten, vanuit verbinding.

Een warm welkom aan de rand van Tsavo West

Bij een huis staat een groep vrouwen. Felgekleurde doeken om de heupen en allemaal hetzelfde rode T-shirt met de tekst Kajiado Women Weavers Self Help Group. Nog voordat we goed en wel zijn uitgestapt, klinkt zang. Eerst één stem, dan meer. Er wordt geklapt, bewogen, gelachen. We stappen uit en voor we het weten dansen we mee. Zo aanstekelijk. Het voelt als de meest vanzelfsprekende manier om elkaar te begroeten.

Het strippen van de sisal plant

Samen lopen we naar de ruimte achter het gebouw. Daar zitten de vrouwen op plastic stoeltjes, allemaal geconcentreerd aan het werk. In hun handen sisalvezels, waarmee placemats en manden worden gemaakt.
Een oudere vrouw laat zien hoe het werkt. De plant, die een beetje doet denken aan een ananas, wordt gestript. De lange vezels worden eruit gehaald, gedroogd en daarna met de hand tot draden gedraaid. Dat vormt de basis voor alles wat hier ontstaat. Een manier van werken die hier al generaties wordt doorgegeven.

Manden, schalen en placemats

Langzaam krijgen de vormen hun definitieve gedaante: manden, schalen, tassen en placemats. Stevig gevlochten, elk net iets anders. Op ieder werkstuk staat een naam, met de hand geschreven. Natuurlijk worden we uitgenodigd om het zelf te proberen. Handwerken was op de lagere school al niet mijn sterkste kant, dus het duurt even voordat ik doorheb hoe het werkt. Heel lang oefen ik niet, want al snel volgt de volgende dans.

De naam van de maakster

Om de hoek liggen de producten die klaar zijn, uitgestald op de grond. Elke mand, elke placemat heeft een naam. De naam van de vrouw die het heeft gemaakt. Koop je iets, dan rekenen andere vrouwen zorgvuldig uit wat iedereen verdient.

Direct inkomen in het dorp

Terwijl ik toekijk, hoor ik hoe belangrijk dit werk is voor het leven hier, in dit deel van Kenia. Landbouw alleen is te onzeker geworden, vertellen ze terloops. Te droog, te kwetsbaar. Wat ze maken brengt direct inkomen in het dorp. Veel van dit soort groepen zijn ooit begonnen met steun van buitenaf — een kerk, een lokale organisatie of een lodge in Tsavo die reizigers langsstuurt — maar het dagelijkse werk gebeurt hier, in deze kring van vrouwen.

Dansen als afscheid

Wanneer we afscheid nemen, klinkt opnieuw zang. Armen gaan omhoog, doeken bewegen mee. Terwijl we verder rijden, blijft het beeld nog even zichtbaar in de spiegel: kleur, stof, beweging.

Terug in de jeep liggen de manden achterin. De namen staan er nog op.
Sommige ontmoetingen reizen langer mee dan je dacht.

Ik was eerder op Sumatra, waar de Batak ook zulke huizen hebben – dezelfde sierlijke kromming, alsof het dak in beweging is – maar hier in Toraja lijken ze groter, uitbundiger, trotser.

Op pad met de gids

De dag na aankomst gaan we met onze gids Arung op pad. Hij kent elk dorp, elke steen, elke legende. Terwijl hij door de rijstvelden wijst naar een rij tongkonans – de traditionele huizen van de Toraja – zegt hij glimlachend: “Een tongkonan is niet zomaar een huis. Het is wie je bent.”

De tongkonan: familie, status en spiritualiteit

Een tongkonan is het hart van de familie. Tegenover elk huis staan altijd rijstschuren (alang-alang), herkenbaar aan hun identieke vorm maar kleiner. Samen vormen ze een soort dans – huis en voorraadschuur, leven en voeding, mens en aarde. De tongkonan is veel meer dan een plek om te wonen. Ze staat symbool voor afkomst, familieband en sociale status.

Verschillende klassen in Toraja

Arung legt uit dat de Toraja vroeger drie sociale klassen kenden: de adel, de gewone mensen en de voormalige slaven. “Alleen families van adel mochten een tongkonan bouwen met versieringen en buffelhoorns aan de voorkant. Hoe meer hoorns, hoe hoger de status.”

De rol van de buffel

De buffel is hier heilig. Hij symboliseert rijkdom, eer en het vermogen om offers te brengen. De houten buffelkop aan de gevel is dus geen decoratie, maar een statement: dit is een familie die wat te vertellen heeft.

De drie lagen van het huis

Arung wijst naar de palen waarop de tongkonan rust. “Het huis is de wereld in drie delen,” zegt hij. Hij tikt met zijn stok tegen de onderste balken. In het onderste deel stonden vroeger de buffels en varkens. Het is de onderwereld – de plek die bescherming biedt tegen kwade geesten.  Het middelste deel is de leefruimte. In de noordelijke kamer liggen de grootouders of overledenen opgebaard, terwijl het gezin in de andere kamers woont. Het bovendeel wordt soms bewoond door katten, maar is vooral het symbool van de hemel en de geestenwereld.

Microkosmos

De Toraja zien hun huis als een microkosmos van het universum. Alles heeft betekenis: wat boven is, wat beneden is, wat leeft en wat sterft.

 Kleuren en symbolen

Geen huis is hetzelfde. De gevels zijn rijk beschilderd met rode, zwarte, witte en gele motieven. “Rood is het bloed, het leven,” zegt Arung. “Geel is de zegen van God, wit is heiligheid en zwart is verdriet en dood.” De ronde symbolen verwijzen naar de zon en de maan, de bron van ritme en tijd. Een haan siert vaak de gevel – symbool van leiderschap, durf en moed. De kleuren en motieven vertellen het verhaal van de familie: hun oorsprong, hun rol in de gemeenschap en de offers die ze hebben gebracht.

Leven tussen hemel en aarde

Zelfs de plek van het huis is heilig: elke tongkonan is gericht op het noorden, de richting van de voorouders. En tegenover elk huis, aan de overkant van het erf, staan de rijstschuren als spiegelbeeld.

Als we vertrekken, glijdt de zon over de daken. Het rood en zwart van het houtsnijwerk licht op in het laatste daglicht. Prachtige, indrukwekkende huizen, vol symboliek – maar ook verrassend praktisch. Want weet je waarom de palen van het huis rond zijn? Zodat de muizen en ratten niet bij het graan kunnen komen.
Schoonheid met een functie – een mooie logica.

Op een begrafenis in Tana Toraja

Door het geluk van mijn werk ben ik na vijf jaar weer in Tana Toraja, op Sulawesi. Toen ik hier de eerste keer een begrafenis bijwoonde, was ik diep onder de indruk. De mensen, de dieren, de rituelen – het voelde alsof ik in een andere wereld stapte. En eerlijk is eerlijk: de eerste keer blijft toch de meest intense. “The first cut is the deepest,” zong Cat Stevens al, en dat geldt blijkbaar ook voor culturele ervaringen.

Welkom als toerist op een begrafenis – Tana Toraja in al haar rituelen

Nu, vijf jaar later, is het nog steeds indrukwekkend, maar toch anders. Ik ben minder bezig met de vraag of ik hier wel gewenst ben als toerist, of ik niet een beetje ongepast sta te kijken, en dat voelt bevrijdend. Dingen die me toen ontgingen, zie ik nu ineens: de houten stokken vlakbij de kist van de overledene, de nummers op de huizen, de rol van de jonge meisjes – prachtig opgemaakt en gekleed in kleurrijke jurken. Daarom dit keer meer aandacht voor de rituelen en achtergronden.

Een begrafenis als een feest

Het is nog ochtend als we aankomen in Labo, een dorp in de bergen van Tana Toraja. De begrafenis is al begonnen – of eigenlijk: het feest. Want zo voelt het. Vanaf acht uur zijn de meeste aanwezigen hier al, vanaf half 11 druppelen toeristen binnen, er klinkt gelach, overal staan tijdelijke huisjes vol familieleden en bekenden. Niemand huilt.
Het weerzien is hartelijk, alsof een langverwachte reünie eindelijk plaatsvindt. Onze gids Arung vertelt: "Pas op de laatste dag, bij het echte afscheid, vloeien de tranen".

De kist in het midden

Op het terrein staat de kist van de overledene, overdekt door een tijdelijk huisje, met daarnaast buffels die staan te wachten op hun lot. Jongens lopen af en aan met water, kinderen spelen tussen de benen van de volwassenen.

Ik word uitgenodigd om plaats te nemen in een van de huisjes. Even twijfel ik – hoor ik hier wel tussen te zitten? – maar ik geef iedereen een hand, schuif naar binnen en krijg meteen een kop koffie en iets lekkers toegeschoven. Koffie en cake – de enige overeenkomst met een Nederlandse uitvaart.

Een sociaal gebeuren

Bij ons in Nederland zijn begrafenissen steeds vaker in besloten kring. Hier niet. Het is een sociaal gebeuren, een samenkomst waar iedereen welkom is. Het doet me denken aan de groepstrouwerij die ik ooit op Flores zag – ook daar draait alles om samen zijn, eten, lachen en elkaar zien. Verdriet of vreugde, hier beleef je in Indonesië  nooit alleen.
Ook voor Arung is het een sociaal moment: overal begroet hij collega’s die met andere toeristen zijn gekomen. Het voelt bijna als een dorpsfeest.

Buffels en varkens worden geofferd

Langs de rand van het veld staan buffels en liggen varkens, het zijn de geschenken voor de overledene. Wij komen ook niet met lege handen, de twee sloffen sigaretten zijn voor de werkers: mannen die de tijdelijke huizen hebben gebouwd en in de keuken staan om vlees te snijden. De platforms van de rijstschuren zijn gereserveerd voor belangrijke figuren – het traditionele of districtshoofd.

Voor de begrafenis is de overledene "ziek"

De overledene nu is een belangrijk man, hij werkte bij de politie die een groot gedenkteken heeft gegeven. Ik hoor dat hij een jaar geleden is gestorven. In de Toraja-cultuur is iemand in de periode tussen overlijden en begrafenis niet écht dood, maar ziek. Zolang het lichaam in huis ligt, wordt het dagelijks verzorgd: hij krijgt eten, drinken, en wordt liefdevol toegesproken. Pas bij de uitvaart, na het slachten van de buffel is de "zieke" officieel overleden.

Slachten van een buffel en een varken 

Dat gebeurt op de eerste dag van de ceremonie – als symbool dat de ziel de overgang maakt van het leven naar het hiernamaals. Bij mensen van hoge status wordt het lichaam daarna door het dorp gedragen, begeleid door familie en dorpsgenoten. Dat symboliseert een laatste groet: een afscheid van de rijstvelden, de huizen, de bossen en de mensen die de overledene tijdens zijn of haar leven dierbaar waren.

Alle giften worden genoteerd

De begrafenis zelf is een logistiek wonder. Elk tijdelijk huis heeft een nummer. Een man met een microfoon roept om wie welke giften brengt – alles wordt zorgvuldig genoteerd, zodat men bij een volgende uitvaart precies kan teruggeven wat ooit ontvangen is. Het is bijna een vorm van sociale boekhouding. De stokken naast de kist symboliseren het aantal buffels dat wordt geofferd.

Hoge kosten voor de begrafenis Tana Toraja

Een gemiddelde begrafenis kost tussen de één en twee miljard rupiah, en bij rijke families kan dat oplopen tot wel vijf miljard. Het is dus niet vreemd dat het soms maanden of zelfs jaren duurt voordat iemand wordt begraven – de familie spaart tot ze de ceremonie waardig kunnen uitvoeren.

Mabadong, dans over de kringloop van het leven

Even later klinkt gezang. Volwassen mannen dansen de Mabadong, een langzame kringdans over de kringloop van het leven. De lucht vult zich met rook, wierook en de geur van vlees. 

Het is bijzonder hoe feest en dood hier zo verweven zijn. Terwijl ik naar de dans kijk, voel ik hoe dit alles niet draait om verlies, maar om verbondenheid – met familie, met voorouders en met het leven zelf.
In Nederland sluiten we de dood liever snel af; hier wordt hij dagenlang omarmd, bezongen en gedeeld. Terwijl ik terugloop naar de bus denk ik: misschien hebben ze het hier beter begrepen.

Rambu tuba en Rambo solo

Pas later begreep ik dat alles in Toraja om balans draait. Niet alleen tussen leven en dood, maar tussen alles wat opstijgt en wat terugkeert naar de aarde. Ze hebben er zelfs woorden voor: rambu tuka’ – de stijgende rook, en rambu solo’ – de dalende rook. De eerste hoort bij het leven: bij huwelijken, geboortes, oogsten. De rook stijgt op, richting de hemel, als symbool van groei en overvloed. De tweede hoort bij de dood, bij het moment dat de rook weer daalt en de ziel terugkeert naar de aarde. Alles wat ooit omhoogging, komt weer neer.

Een grote kringloop waarin niets echt verdwijnt

De Toraja zien de wereld als één grote kringloop waarin niets echt verdwijnt. De rijst die wordt geplant, groeit dankzij de as van het vorige seizoen. De offers aan de doden voeden de levenden. En de rook die opstijgt, is nooit alleen maar rook – het is een boodschap, een herinnering, een vorm van dank. Toen ik daar stond, tussen de buffels en het gezang, dacht ik: misschien zijn wij het contact met die cirkel een beetje kwijt. Wij spreken over de dood alsof het een streep is, een einde. Hier is het eerder een komma. Een pauze in een verhaal dat gewoon verdergaat.

Vervallen huizen in Roça Aqua Izé

Daarna lopen we door het dorp. Langs de straten staan huizen die vroeger mooi moeten zijn geweest, maar nu vervallen zijn. Ramen worden bij elkaar gehouden met doeken en plastic. Kleine kinderen in kapotte kleren volgen ons, terwijl honden, kippen en varkens vrij rondscharrelen. Vroeger moet dit een bruisende plek zijn geweest: Roça Água Izé had zelfs een eigen haven van waaruit de producten naar Europa werden verscheept. Aan het einde van het dorp gloort hoop. Achter goed onderhouden hekken zien we een kleuter- en lagere school, gebouwd met steun van de overheid. Toch zijn voor sommige ouders zelfs de kosten voor een schrift of een uniform te hoog.

Roça Agostinho Neto

Toch voelt het hier minder schrijnend dan bij het ziekenhuis van Agostinho Neto, dat ik eerder bezocht. Daar versterkte de regen nog het troosteloze beeld: mensen die wonen in totaal vervallen kamers, vocht langs de muren, gaten in het dak. 

Van bloeiende cacao naar verval

Het is bijna niet voor te stellen, maar rond 1900 telden São Tomé en Príncipe zo’n 150 grote roças. En groot waren ze: niet alleen plantages, maar complete dorpen met een ziekenhuis, school, kerk en een imposante directeurswoning. De eilanden waren destijds de grootste cacao-exporteur ter wereld, goed voor bijna de helft van de wereldproductie. De eerste grote plantage was Água Izé, die model stond voor vele andere. In de koloniale tijd beheersten de Portugese roças het hele eilandleven – in macht, in omvang en in architectuur.

Na de onafhankelijkheid

Toen São Tomé en Príncipe in 1975 onafhankelijk werden, veranderde alles. De Portugese grootgrondbezitters vertrokken en de staat nam de plantages over. Maar zonder kennis, investeringen of internationale afzetkanalen stortte de cacao-export in. De gebouwen bleven achter en raakten langzaam in verval. Veel roças werden bewoond door de lokale bevolking, vaak in erbarmelijke omstandigheden.

Spelende kinderen tussen ruïnes

De draad werd nooit echt opgepakt. Armoede, politieke instabiliteit en een gebrek aan middelen zorgden ervoor dat de gloriedagen niet terugkeerden. Waar vroeger vrachtwagens vol cacao de havens bereikten, zie je nu muren vol klimop, ingestorte daken en spelende kinderen tussen de ruïnes.

Hoopvolle uitzonderingen

Gelukkig zijn er ook andere voorbeelden. Roça Sundy op Príncipe is omgetoverd tot een luxe hotel, waar de oude koloniale gebouwen een nieuw leven hebben gekregen. En in Roça Monte Café leidt een dame ons met strenge hand door het complex. Ze vertelt over de geschiedenis, laat ons proeven van de koffie die hier nog steeds geteeld wordt en bewijst dat het verleden soms toch nog vruchtbare grond kan opleveren.

Tussen verleden en toekomst

De roças van São Tomé vertellen een verhaal van arbeid en ongelijkheid, ooit draaiend op slaven en later contractarbeiders. Vandaag zijn ze stille getuigen van dat verleden: sommige vervallen, andere krijgen stap voor stap een nieuw leven. En wie er doorheen loopt – zoals ik vanmorgen – merkt hoe geschiedenis en dagelijks leven hier naadloos door elkaar lopen.

Toerisme, landbouw en natuurbehoud in één hand

HBD beheert de bekendste lodges van Príncipe – Bom Bom, Sundy Praia en Roça Sundy – en heeft daarnaast landbouw- en duurzaamheidprojecten opgezet. Ze ondersteunen natuurbehoud, beschermen de stranden waar zeeschildpadden hun eieren leggen en bieden scholing en banen. Voor een eiland met slechts zo’n 7.000 inwoners heeft dit een enorme impact.

Sundy heden en verleden

Wij bezoeken Sunda Praia-de naam zegt het al, mooi gelegen aan het strand-en Roça Sundy, een stijlvol hotel in een oude plantage. Geen goedkope hotels, er is hier gekozen voor een hoge kwaliteit en kleine aantallen reizigers. Ik zie hoe gasten binnenkomen – sleutels krijgen, even rondkijken – en ik stel me voor hoe dat hier vroeger ging. Toen was dit een van de grote cacaoplantages, waar de huizen vol zaten met families die er woonden en werkten. Na de onafhankelijkheid raakten de plantages in verval, nu wordt het complex volop gerestaureerd: oude woonvertrekken veranderen in stijlvolle kamers en zelfs de kerk op het terrein krijgt een tweede leven. Het verleden is hier nooit ver weg, maar krijgt wel een nieuwe betekenis. Een mooi voorbeeld van behoud van het oude met een nieuwe invulling, én bovendien een bron van werkgelegenheid.

Waarom NGO’s zo belangrijk zijn op Principe

Maar HBD is niet de enige speler. Juist omdat Príncipe klein is en een bijzondere status heeft als UNESCO-biosfeerreservaat, trekken ook NGO’s en internationale organisaties hierheen. Hun projecten richten zich op voedselzekerheid, educatie en bescherming van de unieke natuur. Omdat de schaal zo klein is, zie je resultaten vaak meteen terug in de dorpen en gemeenschappen, en dat is zeer welkom en noodzakelijk.

Fundação Principe: natuur en gemeenschap in balans

In mijn hotel ontmoette ik een medewerkster van Fundação Príncipe, een lokale NGO die zich volledig richt op natuur en gemeenschap. Ze vertelde hoe ze met collega’s ’s avonds langs de stranden patrouilleert om nesten van zeeschildpadden te beschermen en hoe onderzoekers bijzondere vogels monitoren die nergens anders voorkomen, zoals de Príncipe Thrush. Ook werken ze samen met vissers om duurzamere methodes te gebruiken en tegelijk hun inkomen veilig te stellen.

Faya: kansen voor jongeren en vrouwen

Daarnaast is er Faya, een organisatie die zich inzet voor jongeren en vrouwen met projecten rond onderwijs, gezondheid en ondernemerschap. Waar HBD banen creëert via toerisme en landbouw, proberen NGO’s als Fundação Príncipe en Faya de gemeenschap van binnenuit sterker te maken.

Principe als voorbeeld voor de regio

Later sprak ik een man uit Angola, die namens een bedrijf ook hier actief is. Hij benadrukte hoe goed de organisaties op Príncipe hun werk doen en dat de president zelf achter deze initiatieven staat. Voor hem is Príncipe een voorbeeld voor de regio: een klein eiland met een unieke biosfeer, waar natuur, gemeenschap en internationale samenwerking samenkomen.

Meer dan een persoonlijke reflectie: mijn indruk

Wat mij bijblijft, is dat Príncipe veel meer is dan een idyllische tropische bestemming. Het is een plek waar een paar duizend mensen samenleven in een kwetsbaar ecosysteem, en waar door samenwerking met NGO’s, ondernemers en de overheid wordt gewerkt aan een toekomst die zowel de natuur als de gemeenschap ten goede komt. Op een hele mooie manier.

Het ontstaan van het boeddhisme in Sri Lanka

Het boeddhisme kwam al heel vroeg naar Sri Lanka, ergens in de 3e eeuw voor Christus. Volgens de verhalen landde Mahinda, de zoon van de Indiase keizer Ashoka, hier en wist hij koning Devanampiya Tissa te overtuigen. Vanaf dat moment verspreidde de leer zich razendsnel. Anuradhapura werd een soort boeddhistisch centrum, en sindsdien is het geloof niet meer weg te denken uit het land. Als je hier rondreist, zie je het overal terug: in de stoepa’s langs de weg, in de tempels vol devotie en eigenlijk ook gewoon in de dagelijkse manier van doen van de mensen.

Roomser dan de Paus

Natuurlijk is niemand heilig, of zoals we zeggen: roomser dan de paus. Gids Sujan zegt het vaak met een glimlach als er minder fraai menselijk gedrag ter sprake komt: “It’s human nature…”

Vijf leefregels van het Boeddhisme

Het boeddhisme gaat ook niet om grootse gebaren, maar om kleine keuzes in het dagelijks leven. Dat zie je terug in de vijf leefregels die veel Sri Lankanen proberen na te leven: niet doden, niet stelen, eerlijk zijn, respectvol omgaan met elkaar en geen bedwelmende middelen gebruiken. 

Boeddhisme als levensfilosofie

Het is meer dan religie; het is een levensfilosofie. Mensen lijken hier sneller tevreden met wat er ís, hebben minder haast en gaan flexibel om met tegenslagen. Een vertraagde bus of een omweg? Voor veel Sri Lankanen hoort dat gewoon bij het leven. En misschien is dat nog wel de grootste les die je als reiziger mee naar huis neemt: dat juist het onverwachte vaak het mooiste blijkt.

De kleuren van de Boeddha

Overal in Sri Lanka wappert de boeddhistische vlag. De kleuren hebben elk hun eigen betekenis: blauw voor mededogen, geel voor de verlichting, rood voor vreugde, wit voor zuiverheid en oranje voor wijsheid. De verticale streep waarin alles samenkomt staat voor eenheid. Zo’n simpel stuk stof, maar het symboliseert precies de harmonie die ik hier ervaar.

Heilige plekken die indruk maken

Een paar plekken sprongen er voor mij echt uit. Anuradhapura met de eeuwenoude bodhiboom, waarvan gezegd wordt dat hij teruggaat tot de tijd van de Boeddha zelf. In Kandy staat de beroemde Tempel van de Tand, waar volgens de traditie een reliek van de Boeddha wordt bewaard – een religieuze schat en tegelijk een plek vol devotie. Dambulla maakt indruk met grotten vol kleurrijke muurschilderingen en honderden serene Boeddhabeelden. En dan is er nog Mihintale, de heuvel waar Mahinda volgens de traditie het boeddhisme het land binnenbracht. Je voelt er bijna letterlijk de oorsprong.

Kandy – een reis door de boeddhistische wereld

In Kandy bezocht ik niet alleen de beroemde Tempel van de Tand, maar ook het International Buddhist Museum, dat ernaast ligt. Je ziet hier hoe het boeddhisme zich over heel Azië verspreidde, van Sri Lanka tot Japan en van Myanmar tot Tibet. Tussen de beelden, schilderingen en verhalen voel ik opnieuw dat dit geloof niet alleen over rituelen gaat, maar vooral over een levenshouding: vriendelijk, bewust en open.

Wat ik mee naar huis neem

Op reis door Sri Lanka, van stupa’s tot grottempels, besef je dat het boeddhisme geen zondagse religie is. Het is een manier van leven die je elke dag terugziet – in de bloemenoffers, in de witte kleding tijdens Poya-dagen, maar vooral in de mensen zelf. En misschien is dat nog wel de grootste les van het Boeddhisme: dat het leven draait om aandacht en vriendelijkheid.

Sri Lanka heeft de meeste wilde olifanten 

Sri Lanka telt het hoogste aantal wilde olifanten per vierkante kilometer van heel Azië. Dat klinkt veelbelovend, maar die ruimte wordt steeds krapper. Waar ooit woud was, staan nu dorpen, wegen, akkers en velden. De olifanten trekken verder op zoek naar voedsel – en botsen steeds vaker op mensen die daar óók proberen te overleven. In de dorpen aan de rand van de jungle is die bewondering dan ook vaak ver te zoeken. Daar draait het om schade, schrik – en soms zelfs overleven. Want in Sri Lanka zijn olifanten ook gewoon buren. En zoals dat vaker gaat met buren: soms gaat het goed, soms knettert het.

Boeren zitten op hun uitkijktoren naar olifanten

Onze gids Sujan vertelde over boeren die ‘s avonds plaatsnemen op een houten uitkijktoren midden in het veld. Geen dak, geen luxe, alleen een lap stof tegen de zon en een thermoskan in de schaduw. Daar zitten ze, elke avond opnieuw, om te waken over hun oogst. Als ze geluk hebben, blijft de kudde op afstand. En als ze pech hebben, is het veld de volgende ochtend één ravage.

Elektrische hekken en geweren om de olifant te weren

Langs de weg zie je overal de sporen van dat spanningsveld: elektrische hekken en zelfs  vuurwerkpijlen.  Alles om de olifant af te schrikken. Want één hongerige olifant kan in een uur het werk van een heel seizoen verwoesten. Op een gegeven moment deelde de overheid zelfs geweren uit aan boeren, bedoeld om de dieren te verjagen. Maar dat liep uit de hand. Er werden olifanten gedood – en dat was natuurlijk nooit de bedoeling. Wat begon als afschrikmiddel eindigde in het verlies van een beschermde diersoort.

De olifant als magisch wezen en als bedreiging

En toch… ik begrijp het ook. Als jouw gezin afhankelijk is van dat rijstveld, dan zie je een olifant niet als magisch wezen, maar als bedreiging. Alleen blijft het wringen. Want ik weet hoe geweldig sociaal deze dieren zijn. 

Maar wat me nog het meest raakt, is hun vermogen tot rouw. Er zijn verhalen van kuddes die takken leggen op een overleden soortgenoot – als een soort afscheid. Of van olifanten die dagenlang blijven rondhangen op de plek waar een familielid is gestorven, waardoor het verkeer stil komt te liggen. Zelfs als ze onderweg een olifantenschedel of -bot tegenkomen, stoppen ze en tonen hun respect.

De Aziatische olifant in Sri Lanka

In Sri Lanka leeft de Aziatische olifant – een iets kleinere soort dan zijn Afrikaanse neef. Ze hebben kleinere oren, zijn rustiger van aard. In tegenstelling tot de Afrikaanse olifant, bij wie zowel mannetjes als vrouwtjes slagtanden hebben, zijn die bij Aziatische vrouwtjes afwezig. Ook is hun gedrag vaak beter trainbaar, wat mede verklaart waarom ze in Azië al eeuwenlang worden ingezet bij festivals en als werkdier.

Bezoek aan het Elephant Transit Home in Sri Lanka

Tijdens dezelfde reis bezocht ik ook het Elephant Transit Home, vlak bij Udawalawe National Park. Hier worden verweesde Aziatische olifanten opgevangen en voorbereid op een terugkeer in het wild. Grote groepen schoolkinderen komen er kijken hoe de kleintjes gevoerd worden. Ze krijgen uitleg over gedrag, bescherming en de noodzaak om leefgebieden te behouden. Het is een plek vol hoop – en tegelijk confronterend. Want als we niets veranderen, blijven opvangplekken zoals deze keihard nodig.

De wolf in Nederland, spanning tussen dier en natuur

Op weg naar huis moest ik ineens denken aan de wolf in Nederland. Niet om het één op één te vergelijken – maar het mechanisme is herkenbaar. We willen natuur, maar niet als het ongemak oplevert. We praten over beschermde soorten… tot ze in onze achtertuin staan. De vraag is niet of we van dieren houden, maar hoeveel ruimte we bereid zijn ze te geven. In Sri Lanka. In Nederland. Overal. Want laten we eerlijk zijn: het is makkelijk om de olifant te bewonderen vanuit een veilige jeep in een nationaal park. Maar het wordt pas echt ingewikkeld als hij 's nachts in je bananenplantage staat.

Tijdens mijn laatste reis, nu in 2025, sprak ik fluisterend met een gids die ons een paar dagen vergezelde. Hij vertelde me dat het in de jaren ’80 vrijer voelde dan nu. Meer openheid. Minder angst. Maar die tijden zijn voorbij. Zelfs hij, succesvol en goed opgeleid, zag zijn spaargeld verdampen toen de appartementen waarin hij had geïnvesteerd flink in waarde daalden.

Hoe werkt het Chinese systeem eigenlijk?

China is officieel communistisch, maar niet zoals we het kennen uit de geschiedenisboeken over de Sovjet-Unie. In de praktijk is het een partijstaat met een vrije markt: een autoritair politiek systeem met een kapitalistische economie.

De Communistische Partij van China (CPC) heeft alle touwtjes in handen. Geen vrije verkiezingen, geen onafhankelijke pers. Censuur is onderdeel van het dagelijks leven. Toch merk je als reiziger niet per se directe repressie. Het leven is georganiseerd, efficiënt en modern. Zolang je niet kritisch bent, lijkt het allemaal soepel te verlopen.

Mijn conclusie reizen in China

Reizen in China is indrukwekkend, intrigerend en soms ongemakkelijk. Je voelt voortdurend dat er een systeem achter de schermen draait waar je als buitenstaander geen grip op hebt. En waar de meeste mensen ook liever niets over zeggen.

Reizen naar China? Absoluut doen – maar wapen jezelf met kennis

Zoals een vriendin van mij treffend zei: "Systemen en hun machthebbers zijn vaak het probleem". Ik denk even aan de situatie in Myanmar. Maar zodra je contact maakt met de bevolking, met mensen onderweg, merk je hoe vriendelijk, open en nieuwsgierig iedereen is. . Ze willen je leren kennen, stellen vragen, en willen vaak met je op de foto."

Wat moet je als reiziger weten over China?

China is extreem veilig en efficiënt, maar werkt op z’n eigen manier. Hier wat praktische tips, zodat je goed voorbereid op pad gaat:

1. Installeer een VPN vóór vertrek

In China werkt Google niet. En WhatsApp, Instagram, Facebook en Gmail evenmin. Dankzij de 'Great Firewall' zijn die apps geblokkeerd. Zonder VPN (Virtual Private Network) kom je er niet op. Zelf gebruikte ik een eSIM van Airalo, die had standaard een VPN – ideaal, geen gedoe met losse simkaarten. 

2. Gebruik WeChat

In China is WeChat de alleskunner: je appt ermee, betaalt, maakt reserveringen en wisselt contactinfo uit via QR-codes. Download WeChat vóór vertrek en maak alvast een account aan. Vraag in je hotel of bij je gids om hun QR-code, zo blijf je makkelijk in contact.

3. Betalen met je telefoon

Cash? Vergeet het maar. Zelfs in kleine winkeltjes betaal je via QR-code. Je kunt als toerist je creditcard koppelen aan WeChat Pay of Alipay. Soms werkt het niet meteen, dus probeer het op tijd. Als het lukt, betaal je er alles mee – van een kop noedels tot je tempelkaartje.

4. Je wordt overal gefilmd

Gezichtsherkenning is in China de norm. In winkels, op straat, op stations – overal hangen camera’s. Geen reden tot paniek, maar het is goed om te weten. Maak geen foto's van politie, overheidsgebouwen of checkpoints, en wees terughoudend met wat je online zet.

5. Paspoort altijd bij je

Zonder paspoort kom je nergens binnen. Bij hotels, musea en treinstations moet je je paspoort laten zien – een kopie volstaat vaak niet.

6. Politiek? Liever niet

China is geen land waar je zomaar grapjes maakt over de overheid, Tibet of Taiwan. Alles wat je zegt – ook online – kan opgepikt worden. Zolang je je aan de regels houdt, merk je daar als toerist weinig van. Maar laat politiek liever buiten je gesprekken.

7. Breng mensen niet in verlegenheid

Chinese mensen zijn beleefd en conflictmijdend. Vermijd kritische vragen, publieke discussies of het corrigeren van anderen – het kan als confronterend of zelfs beschamend overkomen. Liever een glimlach dan een discussie.

China is een land van contrasten

China is een land van contrasten. Van strak georganiseerde regels tot spontane ontmoetingen in het park. Van hypermoderne steden tot stille dorpen waar het lijkt alsof de tijd is blijven hangen.

Soms voelde ik me wat verloren in die enorme steden, met al hun systemen en regels. Maar dan was er weer zo’n onverwacht moment: een warm gesprek met een gids onderweg, een ontmoeting in een restaurant als ik daar alleen zat te eten, of dat meisje in de massagesalon – die tijdens het voeten masseren spontaan haar moeder ging facetimen en mij ondertussen liefdevol bleef knuffelen. (Voetmassage in China: zéker doen.)

Ik kwam thuis met meer dan foto's en souvenirs. Ik kwam thuis met verhalen. Met ontmoetingen die me bijblijven. En met vragen waar ik nog steeds over nadenk.

En misschien is dat wel precies waarom China me zo raakt. Het is niet altijd makkelijk – maar wel echt. En meer dan de moeite waard.

Sterren onder de poorten van Urbino

Bij binnenkomst hangen ze daar – sterren, hoog in een oude stenen poort. Geen kitscherige kerstversiering, maar een kunstwerk dat zacht beweegt in de wind. Een ster die je welkom heet. Of misschien zegt: “hier begint iets.” En dat doet het ook.

Renaissancestad op een heuveltop

Urbino is compact en ligt bovenop een heuvel. Bovenal is het sfeervol. Het historische centrum stamt uit de 15e eeuw en staat op de Werelderfgoedlijst. Lopend door de steile straatjes lijkt het alsof je zó de Renaissance in wandelt.

Soms lijken oude steden op musea: mooi, maar stil. Urbino leeft

Hier worden boeken gelezen, wordt koffie gedronken, kunst bekeken en college gevolgd – maar dan wel in een geweldig decor. Ik dwaal door de stegen, langs boekenwinkels, galerieën, de universiteit. Alles op loopafstand, alles even oud en goed bewaard gebleven.

Citroen, ricotta en uitzicht

Ik haal een klein taartje bij een bakkerij op een verscholen pleintje – ricotta en citroen. De Italianen hebben smaak, dat is wel duidelijk. Niet alleen in de keuken, maar ook in de presentatie: de vitrine is een klein kunstwerk op zich.

Later eet ik pasta in een restaurant met houten stoelen, witte servetten en uitzicht op het dal. Alles klopt. De smaken, de sfeer, het eten op de borden – het is alsof schoonheid hier vanzelfsprekend is.

Op weg naar Rafael

En dat blijkt ook, want even later ben ik op weg naar het geboortehuis van Rafaël. Alsof ik na al dat moois ineens bij de bron beland. In dit huis werd hij geboren op 6 april 1483 – een van de grote meesters van de Renaissance. De periode waarin de schilderkunst uitgroeide tot een krachtig communicatiemiddel. Waarin de grote kunstenaars vorm gaven aan geloof, macht en mensbeeld. Schilderijen hingen in kerken en paleizen, en moesten indruk maken én betekenis overbrengen.

En ik word totaal gegrepen door Rafaël. Natuurlijk, ik kende Michelangelo en Leonardo da Vinci en ik was in Florence in het Uffizi. Maar hier kom ik- voor het eerst- in contact met Rafael. En als een spons absorbeer ik alle informatie over hem.

De jonge Rafael – opgegroeid tussen penseelstreken en paleismuren

Zijn vader, Giovanni Santi, was schilder én dichter aan het hof van hertog Federico da Montefeltro – een man die Urbino omtoverde tot een intellectuele speeltuin vol kunst.

Een bijzondere kunstzinnige omgeving om in op te groeien. Maar helaas ook een jeugd met veel verlies. Zijn moeder stierf toen hij acht was, drie jaar later overleed zijn vader. Hij werd al jong leerling van meester Pietro Perugino die hem alles leerde over verfijning, licht en perspectief.
Maar zijn echte gave zat in iets anders: in hoe hij rust wist te schilderen. Harmonie. Balans. Neem alleen al het schilderij in zijn geboortehuis.

Een vroege Rafael

Ik zie Maria verdiept in haar boek, met het slapende kind Jezus op schoot. Sommigen dachten dat het werk van zijn vader Giovanni was, maar volgens kenners heeft Rafael het zelf geschilderd. Een vroege blik op een genie in wording.

Het raakt me – die zachtheid, dat licht, die aandacht voor detail. In een hoek lees ik hoe het verder ging: Florence, daarna Rome. Op zijn 25ste al in dienst van de paus. Hij schildert de beroemde kamers van het Vaticaan, ontwerpt zelfs mee aan Sint-Pieter.
En dan overlijdt hij, op z’n 37ste. Jong gestorven, maar wat een nalatenschap.

Terug naar de oorsprong

Daarna bezoek ik het Palazzo Ducale. Hier hangt zijn werk tussen al het andere moois. Ik zie ‘La Muta’, zijn beroemde portret van een vrouw. Ook weer adembenemend mooi. Hoe kan iemand zo schilderen?Het voelt alsof ik langzaam verliefd word: op zijn hand, zijn oog, zijn rust.

De Galleria Nazionale delle Marche

Ik dwaal van zaal naar zaal, en vraag me bij alles af: is het de kunst die schittert, of is het de ruimte eromheen? In dit geval versterken ze elkaar.

In alles zie je hoe Urbino ooit een cultureel centrum was waar kunst, religie en intellect samenkwamen in verf en penseel. De prachtige meesterwerken uit de 15e en 16e eeuw in een gebouw dat al even indrukwekkend is. 

Koele zalen met hoge plafonds, geometrische vloeren, zacht licht dat via houten luiken naar binnen valt. Ik dwaal door gangen, trappen, zalen met fresco’s, houtsnijwerk, doeken, beelden.

Tot ik ineens stilsta bij een raam. Met uitzicht. Over de stad. Over de daken, de ronde torens, de heuvels van Le Marche.
Alsof Rafael zelf hier naar buiten keek, voordat hij weer zijn penseel oppakte. Ik geloof dat ik ook verliefd op Urbino ben geworden. 

Praktisch

Geboortehuis van Rafael – Casa Natale di Raffaello
Via Raffaello 57, Urbino
Website: www.casaraffaello.com

Palazzo Ducale di Urbino / Galleria Nazionale delle Marche
Piazza Duca Federico, 61029 Urbino PU, Italië
Website: www.gallerianazionalemarche.it